muzej1Apstrakt: Ovaj rad, nastao kao rezultat višemesečnih terenskih etnoloških istraživanja na području Brusa i njegove okoline osamdesetih godina XX veka, predstavlja sintezu obimne terenske građe i relevantne literature kako bi na sažet način bila data slika tradicijske narodne kulture i života oblasti o kojoj je reč.

Ključne reči: Brus, Kopaonik, tradicija, život, kultura.

Područje Brusa koje zahvata ogranke Kopaonika, dolinu Rasine i deo plodnog župskog vinogorja, po svojim prirodnim i geografskim odlikama, pružalo je povoljne uslove za stvaranje naseobina u najranijim periodima. Na žalost, o životu u vreme najranije ljudske istorije na ovim prostorima, nemamo sigurnih dokaza i svedočenja, iako postoje indicije o nesumnjivom bogatstvu arheoloških lokaliteta.

Ako za trenutak proširimo teritoriju o kojoj je reč i odemo malo severnije, do doline Zapadne i Velike Morave, videćemo da su tu živeli Tribali, jedno od ilirskih plemena, koji su se pretežno bavili stočarstvom i bili čuveni po veštini spravljanja sira, kako zapisuje Herodot (V vek pre n. e.) (1). Najverovatnije je isto pleme naseljavalo i ove prostore. Po Prokopiju, vizantijskom istoričaru, Iliri su živel u bednim kolibama, koje su građene od drveta oblepljenog blatom i podizane daleko jedna od druge. Sela su im bila raštrkanog tipa, najčešće podizana na poljanama u blizini šuma, baruština (koje su služile za odbranu od neprijatelja) i izvora pitke vode. Bogatstvo im je bilo u stoci, ali su se bavili i zemljoradnjom, sejući žito i proso.

U III veku pre n e. Kada nastaju velike migracije nomadskih plemena na Balkansko poluostrvo, najčešća je bila navala keltskih plemena, preko moravsko-vardarske doline ka Carigradu. Kao osvajači i ratnici koji su pljačkali i ubijali starosedelačko stanovništvo, prolazili su i mnogi drugi narodi u starom i srednjem veku, kao što su: Rimljani, Gepidi, Huni, Avari i Goti (2).

Doba rimske uprave u južnoslovenskim zemljama, ispunjeno stalnim ratovanjem sa nomadskim plemenima i osvajanjima balkanskih provincija, uslovilo je pojavu vojničkih logora i posada u utvrđenim gradovima (kastelima), pa je Koznik na Rasini svakako sagrađen u to doba. Oko rudnika koje su Rimljani vrlo intenzivno eksploatisali, stvarala su se rudarska naselja i trgovi. Najdragoceniji rudnici bili su na Kopaoniku, koje kasnije spominju i Mlečići, nazivajući Kopaonik Srebrnom planinom (Montagna dell Argento) (3).                                                                                           

U doba grupisanja i naseljavanja južnoslovenskih plemena na Balkanskom poluostrvu, u VII veku, dolinu Rasine naselio je deo plemena Srba, koji će tokom borbe sa Vizantijom okupiti oko sebe okolna plemena i nametnuti im svoje ime  a kojim će se kasnije nazvati i najjača srednjovekovna južno- slovenska država.

Sa nešto više sigurnosti možemo govoriti o ovoj teritoriji u srednjem veku, krajem 14-og i početkom 15-og veka. U to vreme, područje Brusa, nalazeći se „u srcu srpske despotovine, bilo je poprište onih pozitivnih i plodotvornih duhovnih strujanja  kojima su vreme i vladar – despot Stefan, davali poseban smer“(4). O tome nam svedoče konzervisani ostaci manastira Milentija, crkve posvećene Sv. Stefanu, s početka 15. veka i manastirska crkva Sv Stefana u Lepencu iz 15. veka – izraziti predstavnik moravske škole; manastir Milentija je svedok jedne od najlepših i najraskošnijih sakralnih građevina Moravske Srbije. Po mnogim srednjovekovnim lokalitetima, ostacima gradova i utvrđenja, među kojima je najtipičniji Koznik, može se sa sigurnošću zaključiti da je na ovim prostorima u srednjem veku, kao i ranije u rimsko doba, postojao čitav sistem utvrđenja koja su najverovatnije štitila rudnike na Kopaoniku.

Imena mnogih seoskih naselja koja se spominju u srpskim srednjovekovnim pisanim izvorima iz 14. veka i u turskim spomenicima iz 15. veka, upućuju na najglavnija zanimanja stanovnika tih sela u ranom i razvijenom feudalizmu. Takva su, na primer, sela Đerekari i Zlatari; u prvom se stanovništvo bavilo gajenjem i vežbanjem sokolova za lov vlastele a u drugom, ispiranjem zlata na zlatonosnoj reci Rasini.

Prodor Turaka na srpsku teritoriju nije zaobišao ni ove prostore. Ovaj događaj umnogome je uticao na etnički sastav stanovništva ove oblasti. Krajnje nesiguran život usled preteranog ugnjetavanja, uslovio je mnoga migraciona kretanja preko kruševačkog kraja – od juga prema severu i obrnuto. Mnogo puta, ljudi su napuštali svoj rodni kraj tražeći utočište u sigurnijim planinama a bilo je i doseljavanja, zbog čega se ovaj deo naše zemlje ubraja u izrazito metanastazičku oblast. Iz kruševačke kotline i okoline stanovništvo se selilo na sever od Save i Dunava  u planinske predele (priključivalo se kosovskoj i moravskoj struji, čiji su putevi vodili preko kruševačkog sreza). Sa Kosova i iz Metohije se doseljavalo srpsko stanovništvo i prelazilo preko Kopaonika (Blaževo).


Naseljavanje kruševačkog kraja počinje u 18. veku, za vreme slabljenja i povlačenja Turaka u gradove. Najveći deo ranijeg kruševačkog sreza, naseljen je stanovništvom sa Kosova i iz Metohije i to naročito u dolini i slivu reke Rasine. Severni deo sreza naseljavali su pretežno stanovnici sa Peštera, iz Crne Gore i Hercegovine (dinarska struja) i to najpre planinske predele.

U formiranju etničke strukture bruskog podneblja, posle oslobođenja 1833. godine, osim preostalog malobrojnog starinačkog sloja, većim delom učestvuju Srbi doseljeni s Peštera i iz Crne Gore (dinarska struja) i, manjim delom, srpsko stanovništvo sa Kosova i iz Metohije (kosovsko-metohijska struja) (5).

U periodu nagle urbanizacije obnovljene Srbije posle 1833. godine, seosko naselje Brus prerasta u varošicu; mnoga naselja ovog područja, zatečena prilikom oslobođenja od Turaka, bila su, kako je napomenuto, starijeg porekla, a neka od njih spominju se još u srednjem veku (6)

U knjigama popisa poreskih glava u kruševačkom okrugu, posle 1833. godine, mogu se pratiti i etnička kretanja po naseljima; najmanje „došljaka“ bilo je „u pasivnom srezu kozničkom, gde su bila zapisana samo dva (jedan u selu Razbojni a drugi u Šošiću)“(7).

Odmah po oslobođenju južnih krajeva 1878. godine od Turaka, na pasišta Kopaonika pristižu sa svojim velikim stadima nomadski stočari Ašani – Crnovunci, o kojima ima do danas očuvanih predanja i legendi, sećanja na njihov dolazak i način života“.                                                                                                                                           

Pored rudarstva, kojim su se bavili na padinama Kopaonika još stari Rimljani, i koje je u srednjem veku za vreme despota dostiglo svoj najveći razvoj da bi za vreme Turaka znatno opalo, stanovništvo ovog područja bavilo se zemljoradnjom i izrazito razvijenim stočarstvom.

Zemljoradnja je bila svedena, uglavnom, u nižim, plodnijim predelima, rečnim dolinama, dok je stočarstvo kao glavna grana privrede bilo, uglavnom, zastupljeno u visokim oblastima koje je priroda obdarila bogatstvom u pašnjacima i livadama.

Najpogodniji uslovi bili su za razvoj stočarstva. Ovčarstvo je uslovilo poseban način života stočara sa stočarskim kretanjima, pojavu bačijanja u letnjim mesecima – krajnje ekonomičnog i organizovanog oblika privređivanja na bačištima ili bačilima – privremenim staništima stočara na padinama Kopaonika, sa bačijama – stočarskim kolibama sa torom, a ponegde i stajom za telad. Dobri poznavaoci planine i stanovnici nekih visokih sela, procenjuju da se leti napasalo 60 do 70 hiljada grla sitne stoke u nekoliko stotina bačija (8). U naše vreme, vidi se na ovoj planini tek tu i tamo, po neko preostalo bačište, blede uspomene od ovog poletnog stočarstva.

Pored ovčarstva, bilo je razvijeno i govedarstvo, svinjarstvo, konjarstvo, kao i živinarstvo. Od ostalih zanimanja, kao dopunskim u manjoj meri, bavili su se lovom i ribolovom, pčelarstvom koje je znatno opalo u odnosu na srednji vek u kojem je bilo vrlo razvijeno, i zanatstvom (kovački, kojim su se, uglanom, bavili Cigani, potkivački, krojački – terzijski, kolarski, pinterski).

Kao tradicionalne vrste dopunskih zanimanja održalo se kroz prošli vek i kasnije – pečenje rakije „šljivovice“, kao i izrada crepulja, lončarstvo, odnosno grnčarstvo (selo Zlatari u kojem je postojala lončarska peć). Vodeničarstvo je bilo veoma razvijeno, o čemu svedoči čitav niz vodenice na Graševačkoj reci, posebno u selu Brzeću gde su najmnogobrojnije i nad kojima je izvršena konzervacija, a svojim izgledom u prelepom planinskom predelu predstavljaju nesvakidašnju lepotu.

Pošto nisu imali pogodnosti za razvoj vinogradarstva u svojim seoskim atarima, „planinci“ iz sela u podgorini Kopaonika imali su vinograde u susednim oblastima povoljnijim za gajenje loze. Zbog veće udaljenosti vinograda od sela, tamo gde je ostalo mesto nezasađeno lozom u blizini vinograda – podizane su zgrade u kojima su ovi „planinci“ privremeno boravili, sklanjali alat i držali proizvode koje su kasnije postepeno prenosili u selo. Tako su, najverovatnije, nastala naselja – „poljane“ sa podrumima za vino (Botunja, Crvena Jabuka, Pokrp i Boćka). Ono što je „bačija“ odnosno „bačište“ za stočara – to je „poljana“ za vinogradara. Za razlku od drugih vinogradarskih podruma gde grupa podruma pripada jednom selu, ovde je slučaj da su na jednoj poljani zgrade vlasnika iz više sela, a vrlo često jedan podrum drži više porodica (4-5 „ortaka“). Poljane liče na prava sela, zbijena u „kup“, radi veće bezbednosti. Najveći broj zgrada sagrađen je od čatme, prikovaka i bondruka, a ranije je bilo i brvnara. Ima veoma starih podruma pa i vrlo lepih i udobnih, sa doksatima koji svojim arkadama i profilisanim stubovima podsećaju na moravski tip kuće. Iz dva podruma u poljani Boćki, legenda kaže, natočeno je vino kojim je vojska pričešćena pre polaska u Kosovski boj.

Uporedo sa spomenutim zanimanjima čiji je stepen razvoja zavisio, pored prirodnih uslova, velikim delom od istorijskih prilika, veoma je bila razvijena domaća radinost; prerada vune, lana i konoplje predstavljala je značajnu granu privređivanja, jer je do početka 20. veka i kasnije, obezbeđivala osnovne potrebe u odevanju i pokućanstvu stanovništva ovog kraja.

Žena je bila nosilac svih poslova oko prerade spomenutih sirovina, tkala je na razboju, plela i šila po potrebi lakše odevne predmete, a bila je veoma vešta i u bojenju bojama biljnog porekla.


Domaći život bio je jednostavan, pa je i nošnja, pored ishrane i načina stanovanja, takva. Narodnu nošnju predstavljalo je „prosto narodno odelo“ od vune odnosno sukna – zimi, i težanog (konopljanog odnosnokudeljnog) platna prvenstveno, zatim lanenog i ređe pamučnog – leti. Mušku nošnju čine čakšire, platnena košulja, tkanica, grudnjak (ili zubun), gunj, vunene čarape, opanci , „presni“ – za svskodnevno nošenje, i „građeni“ od štavljene goveđe kože – za svečanije prilike; kapa je bila obavezna a nosila se šajkača, zimi šubara od prevrnute jagnjeće kože, kupastog oblika sa vrhom uvučenim u sredinu. Ferman i anterija, od plave ili „mrke“ čoje, novijeg su datuma. Muškarci su često nosili oružje, pogotovo o nekim svečanostima. Žene su nosile duže platnene košulje, tkanicu, suknju nizaljku i plisirku, pregaču – kecelju, grudnjak  (odnosno jelek, gunjče), vunene čarape do kolena, opanke i maramu kalemčarku, jagluče i šamiju u zavisnosti od statusa i starosne dobi. Kosu su najčešće uplitale u dve pletenice (dva „perčina“) koje su obavijale oko glave i povezivale na temenu koncem u boji.Ukrasa u vidu veza sa cvetnim motivima ima veoma malo kako na muškoj, tako i na ženskoj nošnji i oni, uglavnom, pripadaju nošnji namenjenoj svečanim prilikama, koja se, opet, jedino po tome, razlikuje od one svakodnevne. Tradicionalnu narodnu nošnju, najpre u varoši a zatim i u selima, zamenio je savremeni način odevanja koji postaje sve zastupljeniji, da bi do danas preovladao i gotovo sasvim „odbacio“ negdašnji (9).

Kako nošnja, tako je i ishrana zadovoljavala samo osnovne potrebe, a vrlo često u proteklim vremenima usled teškog ekonomskog stanja (ratna i posleratna spekulacija životnim namirnicama) kod stanovništva ovog područja vladala je prava oskudica u hrani. Žitelji sela Blaževa u jednom pismu objavljenom 1929. godine u listu „Kruševačka oblasna samouprava“, ovako kažu: „Mi smo ti ovamo, što kažu, Bogu iza leđa. Ni puta, ni raskrsnice, da se kuda makne. (...) Oskudica je velika, osobito u ljudskoj hrani (...)“ (10). Jednoličnu ishranu sačinjavali su, uglavnom, hleb odnosno proja od kukuruznog brašna, dok se onaj drugi od pšeničnog (hleb, pogača) jeo samo u izuzetnim, svečanm prilikama, zatim krompir, pasulj, kupus i „beli mrs“. Meso se jelo vrlo retko, samo o praznicima i to ako se nije postilo a postilo se, bezmalo, dve trećine godine. Hleb se pekao u crepulji pokrivenoj sačem na otvorenom ognjištu. Bačice su mleko prerađivale u sir, kajmak i kiselo mleko. Mnogo se u ishrani koristilo brašno (kukuruzno, ovseno, raženo, pšenično), pa pored proje, odnosno hleba, kačamak, kovrljan, tarana, gruvanica, gotovac i pite bili su česti u jelovniku stanovništva ovog kraja. Ishrana je imala (a i danas je tako) veliku ulogu o praznicima i u običajima vezanim za životni ciklus ( rođenje, svadba, smrt), zatim Božić, Uskrs, Đurđevdan, Slavu..., i tada je ona raznovrsna i bogata a s obzirom na to da je vezana za određene obredne momente, sadrži i obrednu hranu kao što su: obredni hlebovi (česnica ), uskršnja jaja, pečenica, panaija, varica, pasulj, beli luk; „tucani pasulj“, riba, orasi i med imaju izrazito htonski karakter, tj. pripadaju kultu mrtvih, pa se prvenstveno jedu u čast pokojnika (Badnje veče, pomen, zadušnice).

Za pripremanje, kao i konzervisanje hrane, za jela i pića i njihovo iznošenje na trpezu, vezano je razno posuđe koje je, najvećim delom na ovim prostorima, izrađivano od pečene zemlje – keramike i drveta a u manjoj meri metala – bakra i gvožđa. Osnovni inventar, kada je posuđe u pitanju, svakog seoskog domaćinstva  predstavljali su predmeti kao što su:grne, ćup, kupica, kotao, kalenica, vagan, karlica, crepulja i sač, testija, ibrik, tepsija, bokal, tiganj, bačvica, čabar, zastrug,solir, zejtinjača, drvene kašike i kutlače – ložice i sipače. Ovo osnovno posuđe, meštani su najčešće sami izrađivali, za svoje potrebe a kupovali su ga i u Brusu na vašarima – panađurima koji su u prošlosti nudili kupcima raznoliku robu.

Od načina privređivanja, kao i od prirodnih i istorijskih uslova, zavisio je i tip naselja odnosno kuće.  Ovom prostoru odgovarao je „ibarski“ tip naselja (10). Sela zauzimaju veliku površinu (više brda), smeštena na planinskim stranama i podeljena na zaseoke (jedno brdo – jedan zaselak, u principu). Zaseoci, uglavnom, nose nazive familija koje u njima žive a udaljeni su jedan od drugog i do nekoliko kilometara. Kuće su „razbacane“, bez ikakvog reda. Pored moravskog tipa kuće, koji se tu-i-tamo sreće na ovima prostorima, najzastupljenija je čatmara koja počinje da se gradi krajem 19. veka. Do tada,  živelo se u košarama (11). Košara, sa izgledom slamnog krova kuće postavljenog direktno na zemlju, imala je jednu prodtoriju sa ognjištem na sredini, ograđenim kamenim pločama; na verigama, okačenim na gredu verižnjaču, visio je kotao (bakrač), a u pepelu uz vtru bili su zemljani lonci (grna). Tavanice i dimnjaka nije bilo, pa je dim izlazio kroz krov, zbog čega je unutrašnjost bila čađava.

Spavalo se na slami i senu prostrtim po podu od nabijene ilovače. Nameštaj je vrlo oskudan a činili su ga: sinija-sovra (nizak, okrugli sto) sa tronošcima, polica za sudove i naćve (mešajnik) – sanduk za brašno, sa „dolapom“ za ostavu i površinom za mešenje testa.

Mali prozor (30-40cm) zatvaran je kožom ili drvenim kapkom, a vrata su najčešće bila otvorena. Razvitkom kolibe, postala je „čatmara“koja, u odnosu na nju, ima temelj (kameni) i zidove od mnoštva kolja opletenog leskovim prućem sa krovom od slame koji ima otvor za odvod dima tzv. čeren ; radi zaštite slamnog krova, preko se postavljaju paralelne motke (sa jedne i druge strane krova) tzv. „lemeze“ ili „lemezje“. U daljem razvoju, čatmara, pored kuće (12), dobija i sobu za spavanje, a zidovi su od direka i letvi sa među-prostorom ispunjenim blatom i plevom.


Posle Drugog svetskog rata čatmara dobija podrum i još nekoliko soba – u zavisnosti  od broja članova domaćinstva, posebno zadružnog, od kojih je jedna gostinska, sa velikim stolom i klupama u kojoj se ručavalo u vreme svetkovina.

Kuća je uvek u kompleksu sa različitim privrednim objektima, u dvorištu nepravilnog oblika zbog konfiguracije terena i uvek ograđenim (nekad delimično) drvenim koljem opletenim prućem. Kolika je ta okućnica (13), kako se jednim imenom nazivaju svi objekti u dvorištu jedne porodice, zavisi od materijalnih mogućnosti čoveka, broja članova porodice i terena na kojem se kuća nalazi. U najnovije vreme, seoske kuće su sve više nalik na one u urbanim sredinama, a mesta za lociranje sve češće gravitiraju Brusu.

Selo je imalo zajedničku imovinu – pašnjake, livade i šume, koja se naziva utrinom; mogli su da je koriste svi koji plate određenu sumu novca, a moglo je da se plati i u letini..

Kolektivni seoski radovi i obaveze bili su karakteristični za ovo područje. Rad od zajedničkog interesa, recimo izgradnja puteva, bio je obavezan za sve, a nosio je naziv kuluk. Isto tako, vrlo često organizovane su mobe, kao kolektivna pomoć pojedincu u određenim poslovima kao što su žetva, kosidba, prikupljanje sena i slično. Najčešći oblik seoskog kolektivnog druženja činila su prela, na kojima se družilo uz rad i igru, pesmu, priču i obavezno pripremljeno jelo; okupljalo se u zimskom periodu, kada je bilo mnogo manje posla, i tsds bi žene „zajedničkim snagama“ prele vunu, zbog čega su prela i dobila takav naziv.

Bitnu odrednicu sela kao socio-ekonomske zajednice činila je ustanova pod nazivom zbor ili skupština, koju čine svi punoletni seljaci, uključujući i žene, a od seoskih službenika postojali su kmet, odbornici i poljak; iz redova kmetova, bogatih i uglednih ljudi koje bira skupština, birao se predsednik opštine, Ostali službenici u opštini su bili delovođa, mlađi pisar, blagajnik i služitelj, kao i panduri  i šumar. Skupštinu su sazivali kmetovi, a ljudi su pozivani klepetalom (14), čeketalom ili bubnjem (goč). Skupština je imala nespornu ulogu u donošenju svih odluka.

Porodični život imao je zadružni oblik, zasnovan na krvnom srodstvu, a preovladavale su očinske zadruge. Zadrugu (15)su činili, najčešće, dva brata sa ženama i decom i njihovi roditelji. Otac je bio domaćin zadruge, a u odsustvu ga je zamenjivao stariji sin. Broj članova zadruge kretao se do dvadeset i više, i svi su živeli u jednoj kući sa zajedničkim ognjištem  (kućom) i posebnim sobama za svaku porodicu.

Organizovanost ovakvog života, odnosno privređivanja, u kojem se tačno znalo šta, ko, kada i kako radi, ogledala se, pre svega, u ekonomičnosti (uštedi u vremenu i materijalnom smislu), a s druge strane, cela „velika“ porodica je na okupu. Porodični odnosi zasnovani su na patrijarhalnim principima. Žena, posebno u planinskim predelima, bila je podčinjena mužu i ostalim starijim članovima u porodici. Poštovali su je jedino kao majku i nosioca porodičnih funkcija. Posebno se cenio porodični moral, kumstvo i gostoprimstvo. Brak se sklapao isključivo voljom roditelja i, uglavnom je bio endogaman u okviru naselja, da bi se, postepeno, tokom vremena, bio stvaran voljom supružnika i postao egzogaman pri čemu se jedino vodilo računa o krvnom srodstvu i slavi .Bilo je i običaja otmice (devojke), prinudne otmice,kao i kupovine mlade, na šta upućuju  određeni sirvivali koji se, primera radi, odnose na prosidbu (kada je u pitanju „kupovina mlade“) (16). Postojao je i običaj domazetstva – dovođenja mladića (muža) u kuću devojke (17).

Od običaja u vezi sa srodničkim odnosima poznato je i usvajanje dece, a zato što su to obično muška (zbog nasledstva), običaj je poznat pod nazivom posinovljenje. Bilo je i ritualnog orođavanja pobratimstva.

Bogatstvo narodnih običaja, može se videti o rođenju, svadbama, sahranama, slavama (porodična velika i mala, preslava, seoska bogomolja, zavetina), o proslavljanju Božića, Uskrsa, Đurđevdana i mnogih drugih godišnjih praznika, manjih ili većih svetkovina.


Većina porodica sa ovog područja slavi Sv. Arhanđela (Mihajla), Sv. Nikolu, zatim Sv. Đorđa i još neke...

Krsna slava je praznik veselja i radosti u svakoj svečarskoj kući, sa zdravicama za opšti napredak i blagostanje. Slava se prenosi „s kolena na koleno“, sa oca na sina.

Narod bruskog kraja, a posebno podkopaoničkih sela, dosta je pobožan. Njihova verovanja predstavljaju kombinaciju paganske religije Slovena i balkanskih tabua i mnogoboštva ali, i pored prisustva elemenata tih starih religija koje vuku duboke i jake korene, pune simbola, celokupno stanovništvo ove sredine pripada hrišćanskoj pravoslavnoj veri. Zastupljeno je verovanje u nebeska tela, životinje (mnogi praznici posvećeni životinjama), biljke (sveta seoska stabla), verovanja o zemlji, vodi, vatri, kamenu. Kult mrtvih jako je razvijen.

Najmnogobrojnija su verovanja o čoveku – ljudskoj duši,, sudbini, uroku, mitskim bićima (vampir, veštica, nekrštenci), demonima prirode (zmaj, ala,, vila, karakondžula, đavo), demonima bolesti (čuma ili kuga). Raširena je upotreba hamalija ( amajlija) – predmetima kojima se pripisuje tajanstvena zaštitna moć, kojima se „brani“ od uroka ( kao što je uročak), zlih očiju, ujeda zmije. Groma, zlih duhova i bića i, uopšte, svake štete i nesreće. U magijskoj zaštiti najzastupljeniji su tisovina i beli luk, koji se nose neposredno do tela zašiveni u odeću ili se utiskuju u predmete (kolevku, na primer). Mnogo je običajno-verskih radnji u vezi sa spomenutim verovanjima i bezbroj bajalica i basmi , pošto je vračanje – bajanje, kao sklop magijskih radnji kojima se uticalo na prirodne pojave i ljudsku budućnost, bilo veoma rašireno na ovim prostorima. Mnoge bolesti, kako ljudi, tako i stoke, „lečene“ su ovim načinom, a time su se bavile vračare ili vračarice  (to su, dakle, uglavnom bile žene).

Bogatstvo u lekovitom bilju uslovilo je pojavu narodnih vidara  kao dobrih poznavalaca lekovitih svojstava određenog bilja za određene bolesti ljudi i stoke, pa su se tako, uporedo, razvijale i narodna medicina i veterina. Ovom oblašću bavili su stariji ljudi sa znanjem stečenim od predaka i dalje tako prenošenim.

Ljudi ovog podneblja, u oskudnim prirodnim uslovima i materijalnim okolnostima, razvijali su, ipak, duhovne vrednosti, pa je duhovna kultura, u odnosu na materijalnu i socijalnu, mnogo više razvijena (što se jasno vidi iz mnogobrojnih običaja i verovanja). Vole igre, narodne pesme, naročito one herojskog sadržaja. Od instrumenata, najrasprostranjenije su gusle i svirala (svirajka, sviraljka, frula). Bogatstvo  narodnog stvaralaštva izraženo je u velikom broju pesama različite tematike, harmoničnosti i dužine stiha, zatim priča, anegdota i zagonetki. Još uvek žive one stare pesme koje, doduše, sve manji broj ljudi zna, a koje mnogo govore o životu ovih ljudi, životu njihovih predaka, njihovom mentalitetu, patnjama i mukama, s obzirom na siromašan kraj u kojem su nastajale, pevale se, u kojem su živele. Kada je o idejama reč, onda nigde toliko ne dolazi do izražaja moć govora a samim tim i pro-žetost umotvorine idejom, kao kod zagonetki , koje su vedre i, pre svega, duhovite. Uporedo sa zagonetkama koje je Vuk prikupljao, čuvaju se i originalne zagonetke, ponikle iz ovog kraja. Narodno usmeno stvaralaštvo, naročito poetsko, koje obiluje temama i motivima vezanim za srednjovekovnu istoriju našeg naroda, sačuvalo se sve do našeg vremena. Dinarski sloj doseljenika osvežio je tradiciju epske poezije i guslanja.

Posmatrajući istorijski razvoj kulture bruskog podneblja ne možemo a da ne primetimo njenu dinamičnost. Tokom vremena, kultura se neprekidno menjala. Neki njeni elementi su se gubili, a novi nastajali, stvarali. Promene u životu, običajima i verovanjima dogodile su se naročito u poslednje vreme. Nagla industrijalizacija i modernizacija, kao i migracije stanovništva iz sela u grad, uslovile su nestajanje tradicionalnog načina života i nastajanje novog, nalik na onaj u urbanim sredinama. Ne malu ulogu u svemu tome (bar kada su u pitanju narodni običaji i verovanja) imalo je i posleratno državno komunističko uređenje koje je sobom nosilo zabrane koje su uslovile da tradicionalnu kulturu čuvaju još jedino staračka domaćinstva u seoskim sredinama.

Mirjana Gašić (Ivezić)

1) Stojančević, Ilić 1961: 81;
2) Isto 43;
3) Isto 83;
4) Kulturno istorijski spomenici na području opštine Brus 1968: 3-5;
5)Stojančević 1971: 143-166;
6) Jiriček 1953: 122,412;
7) Stojančević 1971: 153;
8) Vasović 1988: 93;
9) Opširnije o narodnoj nošnji v. Ivezić 1989: 253-268;
10) Ilić 1971: 230;
11) Koliba, krivača, slamarica, naslon i praštinara – sinonimi su za košaru. Prvobitno: ljudi i stoka žive zajedno u košari sa pregradom od kolja, kasnije: grade se posebne košare, pa one u kojima stanuju ljudi nose naziv „krivača“ odnosno „slamarica“, a one za stoku su „košara“, „koliba, „praštinara“ i „naslon“ (imao je samo jedan rog).
12) Pod pojmom „kuća“, podrazumeva se prostorija sa ognjištem, u kojoj se najviše boravilo.
13) U okućnicu, pored stare i nove kuće spadaju: ambar za žito, salaš za kukuruz, plevnja ili senara za seno, bačija ili mlekar za mleko i mlečne proizvode, štala za krave i konje, svinjac-obor-kočar za svinje, kokošarnik-kokošinjac, tor za ovce, trap za voće i povrće, zgradica ili ižina za mladi bračni par i za držanje miraza, bunar ili česma i poljski WC-klozet. Svi ovi objekti, naravno, ne moraju da se nalaze u dvorištu jedne porodice, a često su i u međusobnoj kombinaciji (plevnja-štala, kuća-zgradica, ambar-salaš).
14) Drvene daske koje su stavljane na najviše mesto u selu i u koje se lupalo drvenim čekićem u određenom ritmu; obično je to bio posao poljaka.
15) Noviji izraz koji je skovao Vuk Karadžić pa onda ušao u književni jezik i, konačno, u narod tako da je već potpuno odomaćen; ranije se, svakako još do prvog svetskog rata, govorilo jednostavno „kuća“ s tim što se podrazumevalo da njeno domaćinstvo, u pravilu, ne čini samo jedna uža („nuklearna“) porodica – one su bile izuzetak i za takve se govorilo da su „inokosne“.
16) Kada mladić na maramu – „jagluk“, u devojačkoj kući, stavlja novac kojeg devojka uzima ukoliko hoće da se uda za njega.
17) To je obično bivalo onda kada devojke nemaju braće, kada se radi o jedinici ili kada se sestre dogovore da jedna od njih ostane kod kuće. Što se mladića tiče, obično je iz siromašne porodice, „slabog“ materijalnog stanja, a nazivaju ga došljakom ili kažu: „došao na miraz“. Po dogovoru, zadržava svoje ili uzima ženino prezime, prima ženinu slavu, osim u slučaju da je od svog oca nasledio deo imanja. Njegovi sinovi slave očevu slavu a majčinu preslavljaju.

BIBLIOGRAFIJA
Stojančević, Ilić 1961
Grupa autora, Kruševački kraj juče i danas, Kruševac
Kulturno-istorijski spomenici na području opštine brus, Studija Zavoda za zaštitu spomenika kulture iz Kraljeva, Kraljevo 1968
Stojančević 1971
Vidosava Stojančević, Stanovništvo i običaji kruševačkog kraja u 19. veku, Kruševac kroz vekove, Kruševac
Jireček 1953
Konstantin Jireček, Istorija Srba, I-II
Vasović 1988
Milorad Vasović, Kopaonik, Beograd 1988
Ivezić 1989
Mirjana Ivezić, Narodna nošnja nekih sela istočnog Kopaonika, Etnološke sveske X,
Beograd 1989
Ilić 1971
Buda Ilić, Istorija Kruševca 1371-1941, Kruševac


Dodajte komentar:

Vaš komentar je uspešno poslat i biće objavljen nakon odobrenja.
Dogodila se greška prilikom slanja komentara. Molimo pokušajte kasnije.
Facebook - BrusONLINE
YouTube - BrusONLINE