Jedna od velikih tragičnih zabluda savremenih društava koja su nastajala na ruševinama starog sistema je u tome što su, u svojoj viziji budućnosti, sasvim zanemarivala, prosto ignorisala mnoge pozitivne, civilizacijske vrednosti svoje istorije i tradicije. Nešto slično događalo se u prošlosti i sa našim društvom – i ono se odreklo dobrog dela kulturnog nasleđa prethodnih epoha.
U toj i takvoj nekritičkoj selekciji, najpre su sa liste nacionalnih i opšteljudskih vrednosti skinute ili na marginu potisnute poznate istorijske ličnosti, koje su svoju državničku i prosvetnu delatnost obavljale posredstvom ili u okviru Crkve, u njihovo vreme najorganizovanije i uz državu, najjače nacionalne institucije. Prošao je tako i Rastko Nemanjić – Sveti Sava.
Međutim, nije mogao Sava da bude sasvim izbrisan iz svesti i pamćenja naroda. Sava je, po oceni istorijske nauke, postigao, na nacionalnom planu, najviše što se u datim istorijskim okolnostima moglo postići.
Prvi poznati srpski književnik, prosvetitelj, državnik, diplomata i poglavar – prvi arhiepiskop srpske pravoslavne Crkve, Rastko Nemanjić, u narodu poznatiji kao Sveti Sava, rodio se kao treći sin Stefana Nemanje i njegove žene Ane, 1174. godine u Rasu, ondašnjoj prestonici srpske države. Pismenost i prvo obrazovanje, Rastko je, kao i njegova braća, sticao na dvoru, od kaluđera, što je umnogome uticalo da se od najranijih godina okrene Crkvi i monaškom životu i da u svojoj sedamnaestoj godini izabere skromni i teški život isposnika i kaluđera, umesto poziva viteza, ratnika, velikaša i vladara, što su želeli i od njega očekivali roditelji mu, Stefan i Ana.
Iz Savine mudre državničke aktivnosti, uspešnih diplomatkih misija i iz njegovog rada na osamostaljivanju i unutrašnjem uređenju srpske pravoslavne crkve kao značajnog činioca u jačanju nezavisnosti srpske srednjovekovne države, iz njegovog književnog i prosvetiteljskog rada uopšte, može se, s pravom, izvući ocena o njegovom velikom žrtvovanju za nezavisan razvoj i napredak srpske države. Treba istaći i Savino istinsko čovekoljublje. Još dok je bio u stenovitim vrletima Svete Gore, izlažući se mnogim nepogodama i iskušenjima, Sava je nalazio mogućnosti da deli hleb isposnicima, da brine o siromašnima i nemoćnima. Zbog toga je još za života stekao veliku popularnost, koja je vremenom, u narodu prerasla u kult, a zatim u legendu, koja se brzo širila po srpskim i drugim oblastima na Balkanu.
Još za Savinog života kružile su o njemu razne priče i pronosile su se mnoge legende, koje su prikazivale njegovu pobožnost, darežljivost i dosetljivost, njegovu neobičnu duhovnu snagu, u kojima se isticalo, kako je on izabranik Božiji, i kako njegova reč i njegova molitva imaju silnog i presudnog uticaja na najvišem mestu, pred prestolom Tvorca, gde se rešava sudbina ljudi, naroda i država.
Poznato je da se na Savinom grobu u Mileševi krunisao Tvrtko I, kao kralj Bosne i Srbije. Vladar Zahumlja, Stjepan Vukčić Kosača, nazvao se '' Hercegom od Svetog Save''. Savinim moštima dolaze u pohode i na isceljenje, pored Srba i muslimani. Sava, kao zaštitnik sirotinje, čest je motiv narodnih umotvorina. On uvek nadmudri ili kazni trgovce varalice, nasilnike i pohlepne. U narodnim umotvorinama, on je jednom kaluđer, drugi put prosjak ili čobanin, a pokatkad mudri starac ili lekar. Zavisno od uloge koju je imao, Sava je postupao čas kao svemoćni svetitelj, kažnjavajući grešnike i nasilnike, čas kao prijatelj koji savetuje i pomaže. Na primer, u pripoveci ''Sveti Sava i Đavo'' on je pametan i lukav, a đavo probražen u priglupog i zlog seljaka. U borbi protiv Turaka, Sava kao svetac – ratnik, služio se i molitvom i oružjem. Lik Svetog Save obrađivan je, često, u narodnim pesmama i pripovetkama, legendama i verovanjima.
Savin lik postaje svojevrsna simbioza vrline velikih ljudi istorije i vrline svetaca. Po delatnostima koje je vršio, prema istorijskim činjenicama koje se vezuju za njega, prema životu koji je vodio, Savin lik, zapravo, ne odstupa od ovakvih karakteristika. Njegova moć kao junaka hagiografije dobijena je kao nagrada za ovakvu vrlinu, kao posledica zaslužene Božje milosti koja se izlila na njega i on postaje posrednik između nebeskog i zemaljskog – punomoćnik Božiji.
Veliki Savin značaj i poštovanje, koje je uživao još za života ne samo u celom srpskom narodu, nego i van Srbije, pokazalo se naročito povodom njegove smrti. Što je srpski narod želeo i tražio, da se Savino telo donese u Srbiju i što je to želeo i tražio kralj Vladislav, to je sasvim razumljivo i prirodno. Oni su hteli da imaju Sv. Savu kod sebe, ne samo iz blagodarnosti za njegove mnoge i velike zasluge za narod, državu i dinastiju i zbog njihove duboke odanosti i ljubavi prema njemu, nego možda još i više, zbog toga, što su bili uvereni, da je Sava njihov branilac i zastupnik, da on štiti narod, državu i dinastiju i da će ih snalaziti neprilike i nesreće, ako on ne bude među njima, u Srbiji, nego bude ležao u tuđini.
Da je Sveti Sava uživao veliki ugled i duboko poštovanje i van Srbije, vidi se po tome, što je car Asen tako teška srca i to tek kad je kralj Vladislav lično došao u Trnovo i izneo mu važne, svakako u prvom redu dinastičke razloge, koji su imperativno to tražili, dao pristanak, da se Savino telo odnese iz Trnova, a još više po snažnoj i iskrenoj želji trnavskog građanstva, da zadrži Savino telo kod sebe i po negodovanju i uzbuđenju, koje je zavladalo u Trnovu, kada se čulo, da će Savino telo biti odneto iz Bugarske.
Duboko i iskreno poštovan još za života, Sveti Sava je još više obožavan posle smrti. Uspomena na Svetog Savu ostala je stalno svetla i draga u srpskom narodu, a grob njegov je smatran za posebnu svetinju. Sava je podjednako poštovan i u Srbiji i u Svetoj Gori, posebno u Hilandaru, gde je sećanje na njega bilo stalno i neobično živo i sveže.
Svetog Savu je srpska Crkva uskoro posle njegove smrti stavila među svece, njemu je napisana služba, on je dobio svoje biografe, u istorijskim spisima i rodoslovima, hronografijama i letopisima, on je posebno istican kao prvi svetitelj i učitelj srpski i naglašavano je, da nije moguće podrobno prikazati sve, što je on uradio.
Kult Svetog Save značajno se raširio od 1775 godine, kada je karlovački Sinod rešio, da proglasi Sv. Savu za srpskog narodnog sveca. Od toga doba Sv. Sava se smatra za glavnog srpskog narodnog prosvetitelja. Razna dela kulturnog i prosvetnog značaja, vršena su naročito na dan Sv. Save.
Od druge desetine XIX veka počeli su Sv. Savu uzimati i sve više smatrati za patrona i zaštitnika srpskih škola, najpre u Vojvodini (prvo, 1820. god. u Zemunu), pa onda od 1827. godine u Srbiji ( naredbom od 2. januara, 1840. godine Sava je proglašen za školskog patrona u Srbiji), pa u Dalmaciji, Crnoj Gori, Bosni i Hercegovini i Staroj Srbiji. U toku XIX veka postao je dan Sv. Save veliki narodni praznik i od tada se on slavi svečano u svima srpskim pokrajinama.
Slavljenje i vrednovanje dela Save Nemanjića u proteklim vekovima imalo je uspone i padove. Ali, uvek se iznova ovaj kult oporavljao i kao simbol nacionalne samostalnosti, uvek oživljavao kad god bi zapretila opasnost od tuđina i interesi srpske nacije bili ugroženi. Sava će biti neophodan i savremen, sve dok ne presahnu izvori nacionalne ugroženosti.
Daliborka Bošković, profesorka istorije
