"Živ se ne predajem!" Ovako je glasio odgovor slavnog vojvode Koste Vojinović na poziv bugarskog okupatora da se preda. I nije se predao, već je posle žestokog otpora i borbe kod vodenice na Cerovačkoj reci iznad sela Grgura, kod Blaca, poslednji metak ispalio u sebe kako ne bi bio zarobljen. To je uradio 23. decembra 1917. godine. Tada je imao svega 26 godina. Junačkom smrću Kosta Vojinović je otišao u legendu. Tako se postaje junak. Takvi se junaci slave.
Stanovništvo Toplice nikada nije zaboravilo lik i delo četničkog vojvode Koste Vojinovića Kosovca. On je utkan u tradiciju o Topličkom ustanku, koja se pisanom i usmenom rečju prenosi sa kolena na koleno. U kolektivnom pamćenju, Vojinović je ostao kao neustrašivi junak, borac za slobodu i dostojanstvo svoga naroda.
Kosta Vojinović 1891-1917.
Kako su se Topličani odužili legendarnom vojvodi? Tako što su mu podigli dva spomenika. Vojinović je prvi spomenik dobio 1937. godine u Prokuplju kada se obeležavalo dvadeset godina od izbijanja Topličkog ustanka i njegove junačke smrti. Spomenik je svečano otkriven 13. juna 1937. u parku kod zgrade okružnog načelstva, današnje zgrade Topličkog upravnog okruga, Grada Prokuplja i Opštine Prokuplje. Spomenik je otkrio Kosta Pećanac uz prisustvo izaslanika kneza Pavla Milenka Jovanovića, episkopa niškog Jovana i ministra prosvete Dobrivoja Stošovića. Posle Drugog svetskog rata novoj komunističkoj vlasti spomenik Koste Vojinovića, kao vođi četnika, je očito puno smetao pa su ga zato nekoliko puta izmeštali na razne lokacije u gradu. Prvo su ga 1953. godine preselili u park ispred železničke stanice. Kasnije, 1960. premešten je i sa ove lokacije i postavljen ispred upravne zgrade tadašnje Duvanske industrije, u blizini železničke stanice. I konačno, od 1991. godine se nalazi u centru grada, u malom parku pored Gradske apoteke u Prokuplju.
Spomenik Kosti Vojinoviću u centru Prokuplja
Drugi spomenik Kosti Vojinoviću je podignut u selu Grguru. Kako je slavni vojvoda ostavio zabelešku da ga sahrane na mestu pogibije. Bugari su mu tu želju ispunili, i sahranili ga u jednoj jaruzi kraj vodenice. Po završetku Prvog svetskog rata rezervni potpukovnik Vukoje Todorović, Vojinovićev bliži rođak po majci, je iskopao njegove posmrtne ostatke, sahranio ih na groblju pored grgurske crkve i postavio skromno spomen-obeležje. To je bila mala ploča sa krstom na kojoj je pisalo ,,Kosta Vojinović, vojvoda u Topličkom ustanku, poginuo 10. decembra 1917. godine. Ovde ga je sahranio i ovaj beleg stavio Vukoje Todorović, rezervni ppukovnik”. Na tom mestu podignut je 1940. godine monumentalni spomenik, delo vajara Riste Stijovića. Spomenik je svečano otkrio kraljev izaslanik divizijski general Anta Stošić uz prisustvo vladike niškog Jovana 10. novembra 1940. godine.
Spomenik Kosti Vojinoviću u selu Grgure
Ko poznaje istoriju Topličkog ustanka zna da su Blaževo, Belo Polje, Iričići i druga okolna sela blaževačke regije bili baze komitskog odreda Koste Vojinovića. Imajući u vidu slobodarski duh, koji je krasio ovaj narod, nije slučajno što su upravo meštani ovih sela bili najhrabriji i najpouzdaniji borci u komitskom odredu. Prosto je nemoguće oteti se utisku da je između Vojinovića i meštana blaževačkog kraja postojala čvrsta i neraskidiva sudbinska veza.
Dugo sam razmišljao o tome i nisam mogao da shvatim da se niko nije setio da slavni vojvoda zaslužuje da mu se u Blaževu podigne odgovarajući spomenik. Bilo mi je nepojmljivo da niko nije pomenuo ovakvu ideju a kamoli da pokrene konkretnu akciju. Međutim čitajući stare novine, posebno list "Pravdu" od 3. jula 1928. godine na 11 strani sam naišao na kraći tekst pod naslovom „Siromašno selo Blaževo podiže spomenik pok. Kosti Vojinoviću i njegovim ustašima". Ovaj zanimljivi tekst citiramo u celosti:
"Malo i siromašno selo Blaževo u srezu kopaoničkom, koje je u doba okupacije igralo vidnu ulogu u četničkim akcijama pok. Koste Vojinovića, rešilo je na svojoj skupštini da podigne vidan spomenik hrabrom i neumrlom vojvodi Kosti Vojinoviću i njegovim ustašima. I ako bez sredstava, vrlo rđavo vezano komunikacijama, ono hoće da oda dužnu poštu jedinom braniču toga kraja iz doba okupacije.
Blaževo je bilo centar svih Vojinovićevih akcija. Odatle je on slao neprijateljima poruke i pravio četničke izlete po okolini. Topličani su mu podigli vidan spomenik, a sada će to isto učiniti i Blaževčani.
Naročito izabrani odbor u koji su ušli g. g. Aleksandar Novaković, predsednik opštine blaževske, Obrad Dimić, delovođa, Kosta Vučković, opštinski pisar, četnik, Uroš Kovačević, oblasni poslanik, Vasilije Lazarević, blagajnik opštinski, Dragutin Stanojević, Ognjan Dimić, Tanasije Milenković i Jeftimije Galić, školski odbornici, Đorđe Antonović, učitelj i Kosta V. Stanković, školski nadzornik, poveo je živu akciju oko prikupljanja priloga.
Kao počasni članovi odbora ušli su: g. g. Milan Simonović, ministar vera, dr. Dobrivoje Ger. Popović, ministar narodnog zdravlja, Svetislav Vučković i Dragutin Jovanović – vojvoda Lune, narodni poslanici, Boža Jeličić, industrijalac iz Brusa, Mirko V. Kovačević, preduzimač, Dimitrije M. Protić, adv., Voja Milićević, Dragomir Ćirić i Ognjan Luković, oblasni poslanici, veliki župan kruševačke oblasti, Milutin Nagulić, komandant 47. peš. puka „Cara Lazara“, pukovnik g. Dragutin Gavrilović, komandant kruševačkog vojnog okruga, pukovnik Vlada Timotijević, Dragomir Petković šef oblasnih finansija i Boža Mihajlović, učitelj iz Brusa.
Svi se nadaju da će njihova ideja biti brzo ostvarena, u toliko pre što Kruševac sa svojom okolinom obilato pomaže svaku kulturnu i humanu akciju“.
Pokrenuta akcija podizanja spomenika nažalost nije realizovana iz više razloga. Međutim, najvažniji razlog bio je nedostatak novca i teško siromaštvo naroda ovoga kraja. Rane iz Prvog svetskog rata su još uvek bile teške i bolne. Za njihovo vidanje trebalo je vremena i strpljenja. Godine su prolaze a narod je i dalje živeo u velikoj bedi. Sa strane gotovo da nije bilo nikakve pomoći. Svedočanstvo koje nam ukazuje na veoma težak život ljudi u blaževačkoj opštini krajem 20-ih godina XX veka nalazimo u jednom dopisu objavljenom u kruševačkim novinama februara 1929. godine koji se završava sledećim rečima: "Mi smo ti ovamo, što kažu, bogu iza leđa. Ko bi nam put prosekao, ko bi nam školu podigao, taj bi nas večito zadužio. Mi smo mučenici i paćenici kao niko drugi te se nadamo pomoći".
Navedeni dopis predstavljao je dramatični apel široj društvenoj zajednici za pomoć ovom siromašnom i besputnom kraju. Skromna novčana sredstva su usmeravana u gradnju školske zgrade i probijanju puta iz pravca Brzeća. Tako da novca za podizanje spomenika nije bilo, koji ne samo što nije podignut, nego je i sama ideja o njegovoj gradnji pala u zaborav, sve do današnjih dana.
Opština Blace i mesna zajednica Grgure povodom obeležavanja velikog jubileja - stogodišnjice od Topličkog ustanka 2017. godine obnovili su vodenicu u selu Grguru, na mestu zvanom Cerovica, u kojoj je poginuo Kosta Vojinović sa svojim vernim saborcima 23. decembra 1917. godine.
Vodenica u selu Grgure, na mestu zvanom Cerovica
Tom prilikom je na obnovljenoj vodenici postavljena i odgovarajuća spomen ploča.
Spomen ploča na vodenici u selu Grgure
Na njoj stoji sledeći tekst:
"Na ovom mestu 23. 12. 1917. godine život je izgubio i sahranjen vođa Topličkog ustanka Kosta Vojinović. Njegovom smrću ugasio se plamen Topličke bune. Spomen ploču podigli su ponosni potomci Topličkih junaka. Cerovica 23. 12. 2017. god.".
Na osnovu natpisa sa spomen ploče može se steći pogrešan utisak da je vojvoda u vodenici bio sam, što ne odgovara istini, jer su sa njim bili i četvoro njegovih boraca. Među malobrojnim vernim saborcima, koji su vojvodi ostali verni do kraja, i sa njim poginuli, čak troje je bilo iz blaževačkog kraja, i to: Radomir Gašić iz Donjeg Levića, Danica Dimić iz Belog Polja i Vojislav Spasić iz Gornjeg Levića. Na žalost ime četvrtog saborca nam nije poznato.
Kako se imena ovih vernih saboraca Koste Vojinovića ne bi zaboravila trenutno se radi na dobijanju odgovarajućih dozvola da se pored postojeće spomen ploče postavi i nova sa imenima ovih hrabrih ustanika.
Stanovnici blaževačkog kraja obeležili su stogodišnjicu Topličkog ustanka tako što su podigli skromno spomen obeležje posvećeno palim borcima koji su stradali 15. oktobra 1917. godine u zasedi koju su im postavili bivši četnici i bugarski vojnici na Livadicama-Ivljaku: Stanki Petrović Dimić, Janićiju Dimiću, Đorđu Dimiću, Spasoju Kojiću, Ivanu Mijoviću i Todoru Pavloviću. Njih su Bugari posle bitke sahranili pored reke Toplice, da bi ih nešto kasnije vojvoda Vojinović odatle premestio i sahranio u dvorištu crkve u Blaževu. Na sahrani je obećao da će svojim borcima podići nadgrobni spomenik, ali ga je smrt sprečila u ispunjavanju ovog zaveta. Podizanjem spomenika Blaževčani su konačno ispunili zavet legendarnog vojvode.
Spomenik u dvorištu crkve u Blaževu podignut 2017. godine
Da su Blaževčani 1928. godine uspeli u svojoj nameri, to bi bio prvi spomenik koji je podignut slavnom vojvodi. To se nije desilo slučajno. Odmah posle proslave desetogodišnjice Topličkog ustanka Blaževčani su shvatili da upravo oni treba da podignu spomenik Vojinoviću. Zato su i pokrenuli ovu akciju. Na žalost u tome nisu uspeli.
Ovim tekstom želim da ponovo oživim zaboravljenu ideju. Smatram da je konačno došlo vreme da se ona i realizuje. Pogotovo što se uskoro bliži proslava sto deset godina od izbijanja Topličkog ustanka 2027. i sto godina od pokretanja inicijative Blaževčana za podizanjem spomenika Kosti Vojinoviću 2028. godine. Zato podsećam sve Blaževčane, da je došlo vreme da se dostojno oduže vojvodi ali i svojim precima. Vojvoda Vojinović je često iz Blaževa kretao u brojne akcije po okolnim krajevima, ali se redovno i vraćao. Verovatno je i tog popodneva, 23. decembra 1917. godine, u vodenici iznad sela Grgura, gde je izvršio samoubistvo, razmišljao o povratku u Blaževo.
Smatram da je konačno došlo vreme da slavnog vojvodu simbolično vratimo tamo gde mu je i mesto. Živim za dan kada će Blaževčani moći sa ponosom da kažu:
"Dobro došao kući, vojvodo!"
Nadamo se da će se to ostvariti najkasnije 2028. godine na stogodišnjicu iniciranja akcije da se u Blaževu podigne spomenik legendarnom vojvodi Kosti Vojinoviću.
Radoljub Jotić
foto:R.Jotić, Lj.Krasić, M.Pavlović
